Động thái bất thường của Tổng thống Nga Vladimir Putin nhằm tới đảo Iturup, một phần của quần đảo Kuril, đã gây chú ý trên toàn cầu. Đây là lần đầu tiên ông chủ Điện Kremlin đặt chân tới lãnh thổ mà Nhật Bản cũng tuyên bố chủ quyền, một bước đi có tính chất vô cùng biểu tượng trong bối cảnh quan hệ Nga—Nhật đang ở mức độ căng thẳng chưa từng có.
Chuyến thăm này không đơn thuần là một cuộc công du du lịch. Nó mang ý nghĩa chính trị sâu sắc, nhằm khẳng định quyền lực của Nga đối với những lãnh thổ mà Moscow tuyên bố chủ quyền. Đảo Iturup nằm trong quần đảo Kuril—một chuỗi các hòn đảo kéo dài từ Đảo Hokkaido của Nhật Bản tới bán đảo Kamchatka của Nga. Khu vực này đã trở thành điểm nóng tranh cãi kéo dài hàng thập kỷ giữa hai quốc gia.
Lịch sử tranh chấp kéo dài
Tranh cãi về quyền sở hữu quần đảo Kuril bắt nguồn từ thế kỷ 19 và đã phát triển thành một vấn đề ngoại giao phức tạp. Sau Thế chiến II, Liên Xô—tiền thân của Nga—kiểm soát toàn bộ quần đảo này, mặc dù Nhật Bản vẫn khăng khăng yêu cầu lấy lại bốn đảo lớn nhất, gồm Iturup, Kunashir, Shikotan và Habomai. Những nước phương Tây, đặc biệt là Hoa Kỳ, cũng thường xuyên lên tiếng ủng hộ yêu cầu của Nhật Bản.
Trong những thập kỷ gần đây, Nhật Bản đã tiến hành nhiều nỗ lực ngoại giao nhằm lấy lại các đảo này. Tuy nhiên, Nga liên tục bác bỏ các thương lượng, xem quần đảo Kuril là một phần không thể tách rời của lãnh thổ Nga. Sự cứng nhắc của hai bên đã khiến tranh chấp này trở thành một trong những vấn đề ngoại giao khó giải quyết nhất ở Châu Á.
Bối cảnh chính trị và quân sự
Chuyến thăm của Putin diễn ra vào thời điểm căng thẳng địa chính trị ở Thái Bình Dương đang gia tăng. Xung đột Nga—Ukraine đã kéo dài hơn hai năm, khiến Moscow bị cô lập quốc tế và gặp phải các lệnh trừng phạt kinh tế nghiêm khắc. Trong tình hình này, việc Putin tìm cách tăng cường hiện diện quân sự ở các lãnh thổ tranh chấp có vẻ như là một chiến lược để khẳng định thế mạnh quân sự của Nga.
Nhật Bản, với tư cách là một đồng minh thân cận của Mỹ, đã liên tục tăng cường ngân sách quốc phòng và nỗ lực hiện đại hóa lực lượng vũ trang. Thủ tướng Nhật Bản cùng với chính phủ Tokyo đã lên tiếng kịch liệt phản đối chuyến thăm của Putin, coi nó là một động thái không thân thiện và vi phạm các thỏa thuận quốc tế. Phía Nhật Bản nhấn mạnh rằng Kuril là lãnh thổ của họ, và việc Nga cử lãnh đạo tới đây là một hành động lấn lướt.
Ảnh hưởng tới quan hệ hai nước
Mối quan hệ Nga—Nhật đã bị xứ nước mặt trời mọc cơ bản thay đổi kể từ khi xung đột Ukraine bùng nổ. Trước đây, Nhật Bản đã có những nỗ lực hòa hoà giữa phương Tây và Nga, nhưng hiện nay Tokyo đã hợp nhất với các nước phương Tây trong việc áp dụng lệnh trừng phạt đối với Nga. Chuyến thăm của Putin tới Kuril có thể được xem như một phản ứng chỉ trích đối với những hành động này.
Từ góc độ chiến lược, quần đảo Kuril nằm ở vị trí chiến lược quan trọng, nằm gần đường giao thông hàng hải quốc tế và khu vực giàu tài nguyên sinh vật biển. Kiểm soát các đảo này cho phép Nga mở rộng vùng nước lãnh hải và tăng cường hiện diện quân sự ở Thái Bình Dương. Đó là lý do tại sao Moscow coi quần đảo này là một phần thiết yếu của chiến lược quốc phòng dài hạn.
Phản ứng quốc tế
Cộng đồng quốc tế đã có những phản ứng đan xen đối với chuyến thăm này. Những nước thân Mỹ, đặc biệt là các quốc gia Nato, đã lên tiếng tỏ lòng ủng hộ Nhật Bản. Australia, một nước gần Thái Bình Dương với lợi ích chiến lược trong khu vực, cũng bày tỏ quan ngại về những động thái quân sự mở rộng của Nga. Mặt khác, các quốc gia như Trung Quốc—được xem là một đối tác chính trị của Nga—vẫn duy trì một lập trường trung lập công khai, mặc dù Bắc Kinh cũng có các tranh chấp lãnh thổ của riêng mình ở khu vực.
Chuyến thăm của Putin tới đảo Iturup không những chỉ là một hành động ngoại giao thông thường, mà nó phản ánh những thay đổi sâu sắc trong cấu trúc địa chính trị của Thái Bình Dương. Khi các nước lớn tiếp tục khẳng định quyền lực của mình trên các lãnh thổ tranh chấp, rủi ro về một cuộc xung đột quân sự càng trở nên hiện thực hơn, đặc biệt là trong một khu vực có mật độ cơ sở quân sự cao và lợi ích kinh tế lớn.