Những ngôi nhà mới xây dựng ở khu tái định cư Mường Than trông chẳng khác gì những mái nhà bình thường, nhưng với 24 hộ dân nơi đây, mỗi bức tường, mỗi mái tranh lại mang theo một câu chuyện đầy nước mắt và sự kiên cường. Tháng tám năm 2024, dòng lũ quét hung bạo đã quét sạch mọi thứ mà những gia đình này xây dựng trong nhiều năm làm việc cật lự. Giờ đây, sau khi được chuyển đến những ngôi nhà mới, họ đối mặt với thực tế khác nhau: một phần cảm thấy nhẹ nhõm vì có mái che đầu, phần khác lại loay hoay tìm cách khôi phục sinh kế từ con số không.
Từ tàn tích đến tái khởi động
Lũ quét ngày hôm đó không chỉ mang theo nước mênh mông mà còn cuốn sạch những điều mà cộng đồng Mường Than xem là nền tảng của cuộc sống. Ruộng nương bị cào sạch lớp đất mầu đen. Những con vật nuôi—bò, lợn, gà—đều biến mất trong dòng nước hung dữ. Nhà cửa, nội thất, công cụ lao động, thậm chí cả những kỷ niệm được lưu giữ trong các vật dụng hàng ngày đều không còn.
Quyết định chuyển đến khu tái định cư không phải lựa chọn dễ dàng. Nhiều gia đình phải rời bỏ mảnh đất tổ tiên, nơi họ sinh ra, lớn lên và nuôi con. Nhưng khi dòng lũ đã chứng minh sức mạnh của nó, sự an toàn trở thành ưu tiên hàng đầu. Khu tái định cư được xây dựng trên địa hình cao hơn, tránh được nguy hiểm từ các trận lũ tương lai, nhưng điều đó đồng nghĩa với việc tất cả những gì gắn liền với đất cũ đều phải để lại.
Cuộc sống mới và những khó khăn phía trước
Tại khu tái định cư, mỗi hộ gia đình được cấp một căn nhà mới—một tiến bộ rõ rệt so với tình trạng mất mát hoàn toàn. Tuy nhiên, một ngôi nhà chỉ là phần còn lại của cuộc sống. Những gia đình ở Mường Than hiện đang đối mặt với vấn đề khôi phục sinh kế, là thách thức lớn nhất trong những tháng tới.
Trại lợn của ông Lý, một nông dân có 30 năm kinh nghiệm chăn nuôi, bây giờ chỉ còn là một khoảng trống trên nền nhà cũ. Những con lợn đã mất hết. Tiền vốn ban đầu để xây dựng lại trại nuôi không có, và việc vay tiền từ các tổ chức tín dụng lại gặp khó khăn vì những gia đình này không còn tài sản để thế chấp. Một số gia đình đã phải bán các mảnh đất còn sót lại để có tiền mua những con vật cơ bản, nhưng đó chỉ là giải pháp tạm thời, không bền vững.
Bà Nương, một góa phụ sống cùng hai đứa con nhỏ, đã mất hết những cây trồng trong vườn—từ lúa đến rau xanh. Hiện tại, bà được hỗ trợ bằng những suất cơm từ chương trình cứu trợ địa phương, nhưng đó chỉ là biện pháp tạm thời. Khi chương trình này kết thúc, bà sẽ cần tìm cách kiếm sống cho gia đình mình. Bà đang cân nhắc việc tìm công việc làm thuê ở các thị trấn gần, nhưng điều đó có nghĩa là phải rời xa con em nhỏ hoặc tìm người trông giúp.
Sự hỗ trợ và những khoảng trống
Chính quyền địa phương đã nỗ lực giúp đỡ các gia đình này thông qua việc xây dựng khu tái định cư và cấp một số hỗ trợ ngắn hạn. Tuy nhiên, theo các gia đình nơi đây, số tiền hỗ trợ vẫn chưa đủ để khôi phục sinh kế hoàn toàn. Một gia đình trung bình cần khoảng 20-30 triệu đồng để mua động vật nuôi và công cụ lao động, nhưng số tiền hỗ trợ khó có thể đạt được mức đó.
Các tổ chức phi chính phủ cũng có mặt để hỗ trợ, nhưng sự hiện diện của họ còn hạn chế và thường mang tính khóa học, kỹ năng chứ không phải hỗ trợ vật chất trực tiếp. Người dân Mường Than cần cả hai: kiến thức về cách khôi phục sinh kế bền vững sau thảm họa, nhưng trước hết, họ cần tiền để bắt đầu lại.
Những hành động từ cộng đồng
Không phải tất cả đều là tuyệt vọng. Một số gia đình trong khu tái định cư đã bắt đầu hợp tác với nhau. Họ chia sẻ công cụ, trao đổi kinh nghiệm, và cùng nhau lên kế hoạch trồng rau trên những mảnh đất nhỏ gần khu tái định cư. Mô hình nông nghiệp cộng đồng như vậy không chỉ giúp giảm chi phí mà còn tạo ra mạng lưới hỗ trợ tinh thần trong lúc khó khăn.
Ông Thắng, một trong những người lành nghề nhất ở khu tái định cư, đang dạy những gia đình trẻ cách trồng lúa theo phương pháp truyền thống của Mường Than. Dù sản lượng có thể thấp hơn những năm trước lũ, nhưng ít nhất những kỹ năng này sẽ không bị mất đi. Những điều nhỏ nhặt như vậy, trong bối cảnh mất mát lớn, lại trở nên vô cùng quý báu.
Cuộc sống mới của người dân Mường Than vẫn đang diễn ra từng ngày. Mỗi gia đình có một câu chuyện khác nhau, một cuộc chiến khác nhau để vượt qua. Nhưng có một điều chung: họ không bỏ cuộc. Ngôi nhà mới là bắt đầu, và phía trước là con đường dài để khôi phục những gì lũ quét đã lấy đi.